Hayatın Giriş Ücreti

Türkiye’de bir hayat kurmanın maliyeti neden bu kadar yükseldi? Yirmi yılın muhasebesi ve önümüzdeki yirmi yılın imkânları.

İki genç düşünün. Aynı üniversiteden, aynı yıl mezun olmuşlar.

Birinin ailesi İstanbul’da yaşıyor. İş ararken ev kirası ödemiyor, ilk maaşını alıncaya kadar geçimini ailesi karşılayabiliyor.

Diğerine İstanbul’dan iş teklifi geliyor. Kabul etmesi için önce ev bulması, depozito yatırması, taşınması ve birkaç ay boyunca geçimini sağlayacak parayı biriktirmesi gerekiyor.

İkisi de aynı diplomaya sahip. Fakat birinin çalışmaya başlaması için önce sermaye bulması gerekiyor.

Şirketlerin işletme sermayesi ihtiyacını iyi biliriz. Üretime başlamak için hammadde alınır, çalışanların ücretleri ödenir, satışın tahsil edilmesi beklenir.

İnsanların da kendi hayatlarına başlayabilmek için bir tür işletme sermayesine ihtiyaç duyabileceğini pek konuşmayız.

Oysa bugün Türkiye’de birçok insanın karşılaştığı güçlük tam olarak bu. Çalışabilecek, üretebilecek, belki bir iş kurabilecek durumda; fakat o noktaya ulaşmanın ilk maliyetini karşılamakta zorlanıyor.

Üstelik bu yalnızca gençlerin sorunu değil. Çalıştığı halde geçinemeyenlerin, çocuk bakımı nedeniyle mesleğine dönemeyen kadınların, tedaviye erişmek için zaman ve gelir kaybedenlerin de ortak meselesi.

Türkiye’nin son yirmi yılını anlamak istiyorsak, biraz da hayatın bu görünmeyen giriş ücretine bakmalıyız.

Büyümenin insan hayatındaki karşılığı

2006’ya dönüp her şeyin daha iyi olduğunu söylemek kolay. Fakat doğru değil.

O yıllarda da işsizlik, yoksulluk, bölgesel eşitsizlik ve ekonomik kırılganlık vardı. Üniversiteye erişim çok daha sınırlıydı. Kadınların çalışma hayatına katılımı daha düşüktü.

Bugün bilgiye ve teknolojiye ulaşmak çok daha kolay. TÜİK verilerine göre 2005’te 16–74 yaş grubunun yalnızca %17,6’sı internet kullanırken 2026’da bu oran %92,3’e ulaştı.

Dünya Bankası’nın reel kişi başına gelir serileri de Türkiye’de son yirmi yılda üretimin arttığını gösteriyor.

Ancak buradan toplumun her kesiminin aynı ölçüde zenginleştiği sonucunu çıkaramayız.

Çünkü kişi başına gelir, millî gelirin nüfusa bölünmesiyle hesaplanır. Kimin ne kadar kazandığını, gelirinin ne kadarını kiraya harcadığını, birikim yapıp yapamadığını veya çocuğunun eğitimine ne kadar kaynak ayırabildiğini tek başına anlatmaz.

TÜİK’in 2025 gelir dağılımı araştırmasında en yüksek gelirli %20, toplam gelirin %48’ini alıyor. En düşük gelirli %20’nin payı ise %6,4.

Aynı yılın yaşam koşulları araştırmasında nüfusun %27,9’u yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında. Çocuklarda bu oran %36,8.

Bu göstergelerde son dönemde sınırlı iyileşmeler de var. Ancak gelir dağılımındaki eşitsizliğin ve çocukların karşı karşıya olduğu risklerin büyüklüğü devam ediyor.

Bir başka karşılaştırma daha düşündürücü.

2006’da oturduğu konutun sahibi olanların oranı yaklaşık %60,7’ydi. 2025’te %57,1.

Bu iki oran, gençlerin konut alım gücündeki değişimi doğrudan ölçmüyor. Ama konut üretimindeki büyümeyi, ev sahibi olmanın yaygınlaşmasıyla eşitleyemeyeceğimizi gösteriyor.

Eylül 2026 itibarıyla yıllık enflasyon %29,73. Konut, su, elektrik, gaz ve diğer yakıtları kapsayan harcama grubundaki artış yaklaşık %40.

Fiyat artış hızının düşmesi, fiyatların eski seviyesine dönmesi anlamına gelmiyor. Hele gelirlerin ve giderlerin farklı hızlarda değiştiği hanelerde.

Bir insanın refahı yalnızca maaşıyla değil, temel ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra elinde kalan parayla da ilgilidir.

Dahası, geriye kalan para yalnızca tasarruf değildir. Gerektiğinde iş değiştirebilme, eğitim alabilme, başka bir şehre taşınabilme veya başarısız olma riskini üstlenebilme imkânıdır.

Gelir eşitsizliği böylece zamanla fırsat eşitsizliğine, fırsat eşitsizliği de gelecek üzerindeki söz hakkının eşitsizliğine dönüşebilir.

Diploma çoğaldı. Peki karşılığı?

Yirmi yıl önce üniversiteye girmek başlı başına büyük bir başarı sayılıyordu.

Bugün daha fazla insan eğitim alıyor. Bu önemli bir kazanım. Fakat mezun sayısını artırmakla mezunların üretken ve bağımsız bir hayat kurabilmesini sağlamak arasında uzun bir mesafe var.

Eğitim kalitesinde bütün göstergeler kötüleşmiş değil. Örneğin Türkiye’nin PISA fen bilimleri puanı 2006’daki 424 seviyesinden 2022’de 476’ya yükseldi. Buna rağmen OECD ortalamasının altında kalmaya devam etti.

Asıl dikkat çekici sorun, eğitimin iş hayatıyla kurduğu bağda.

OECD’nin 2026 raporuna göre Türkiye’de 18–24 yaşındakilerin %31’i ne eğitimde ne istihdamda. OECD ortalaması %13.

Bu oran, gençlerin tamamının işsiz olduğu anlamına gelmiyor. Ancak ekonomik hayata ve beceri geliştirme süreçlerine katılamayan çok geniş bir kesime işaret ediyor.

İşverenler deneyimli çalışan istiyor. Gençlerse deneyim kazanabilmek için önce işe alınmak zorunda.

Bu kısır döngü, yalnızca bireysel bir kariyer sorunu değil; ülkenin yıllarca eğitimine kaynak ayırdığı insanlardan yeterince yararlanamaması demek.

Şimdi bu tabloya başka bir açıdan bakalım.

OECD’nin 2026 verilerinde Türkiye’de ilkokula başlama yaşından önceki çocukların erken çocukluk eğitimine katılımı %51. OECD ortalaması %90.

TÜİK’in Ağustos 2026 verilerinde kadınların istihdam oranı %31,5; erkeklerin %65,8.

Elbette aradaki farkı yalnızca kreş yetersizliği açıklamıyor. Fakat erişilebilir çocuk bakımının iki ayrı alanda değer yaratabildiği açık: Çocukların gelişimini desteklemek ve ebeveynlerin, özellikle kadınların, çalışma hayatına katılımını kolaylaştırmak.

Bir kreşin ekonomik getirisi bu nedenle yalnızca kreşin gelir tablosunda aranamaz.

Çalışmaya devam edebilen bir ebeveynin geliri, kaybedilmeyen mesleki deneyim, işletmelerin yararlanabildiği nitelikli işgücü ve kamu gelirleri de hesabın parçasıdır.

Sağlıkta da benzer bir durum var.

Türkiye’de sağlık hizmetlerinin kapsamı geçmişe göre genişledi. Ancak OECD verilerine göre bin kişiye düşen faal hekim sayısı 2,4; OECD ortalaması 3,9.

Geciken veya yetersiz kalan sağlık hizmetlerinin maliyeti yalnızca tedavi gideri değildir. Çalışılamayan günler, aile üyelerinin üstlendiği bakım yükü ve zamanında müdahale edilemeyen hastalıklar da bu maliyete eklenebilir.

Eğitim, sağlık, çalışma hayatı ve sosyal güvenceyi birbirinden ayrı meseleler gibi ele almak, aralarındaki bu ekonomik ilişkiyi gözden kaçırmamıza yol açıyor.

Peki nereden başlamalı?

Önce Türkiye’nin yalnızca daha fazla üretmeye değil, ürettiği değeri daha verimli ve kapsayıcı biçimde kullanmaya ihtiyacı olduğunu kabul ederek.

OECD’nin 2025 Türkiye Ekonomik İncelemesi’nde dikkat çekici bir saptama var: Türkiye’de fikrî mülkiyet ürünlerine yapılan yatırımların toplam sabit yatırımlar içindeki payı yaklaşık %10. Avrupa’da bu oran yaklaşık %20.

Bina, yol ve altyapı yatırımları gerekli. Özellikle deprem gerçeği karşısında güvenli konut ve dayanıklı şehirler vazgeçilmez.

Fakat gelecek yirmi yılın büyümesi yalnızca daha fazla fiziksel varlık inşa edilerek sağlanamaz.

Türkiye’nin sanayi birikimini daha yüksek katma değerli üretime taşıması gerekiyor. Makine üretmek kadar makineyi tasarlayabilmek, tarım ürünü yetiştirmek kadar verimini ve lojistiğini geliştirebilmek, yazılım kullanmak kadar dünyaya satılabilecek çözümler üretebilmek önemli.

Bunun yanında ekonomik öngörülebilirlik temel bir koşul. Enflasyonun kalıcı biçimde düşmesi, finansmana erişimin sağlıklı işlemesi, hukuki güvencenin ve adil rekabetin güçlenmesi hem yatırımlar hem de hanelerin uzun vadeli kararları açısından önem taşıyor.

Eylül 2026’da İSO İmalat PMI 47,9 ile daralma bölgesindeyken perakende satış hacminin ağustosta yıllık %10,1 artmış olması, ekonominin farklı alanlarında çok farklı koşullar bulunduğunu da hatırlatıyor. Bütün sektörlere aynı çözüm uygulanamaz.

Çıkış yollarını bu nedenle daha somut sonuçlar üzerinden tartışmak gerekiyor.

Örneğin büyük şehirlerde işe ve eğitime yakın, depreme dayanıklı, karşılanabilir kiralık konut üretimi; yalnızca barınmayı değil, çalışanların iş fırsatlarına ulaşmasını da kolaylaştırabilir.

Üniversiteler ile işletmeler arasında ücretli staj, uygulamalı eğitim ve ilk işe geçiş programları yaygınlaştırılabilir. Kamu desteğinin başarısı, düzenlenen eğitim sayısıyla değil, katılımcıların altı ay veya bir yıl sonra nitelikli istihdama erişip erişmediğiyle değerlendirilebilir.

Sağlık yatırımlarında koruyucu hizmetlerin, aile hekimliğinin ve erken tanının güçlendirilmesi; eğitim yatırımlarında ise özellikle erken çocukluk, temel beceriler ve öğretmen niteliği öne çıkarılabilir.

Bütün bunların finansmanı ve fırsat maliyeti var. Kaynaklar sınırsız değil. Dolayısıyla hangi yatırımın hangi toplumsal ve ekonomik sonucu yarattığını bağımsız biçimde ölçmek, gerektiğinde başarısız uygulamalardan vazgeçebilmek gerekiyor.

Belki de vazgeçilmesi gereken alışkanlıklardan biri, başarıyı yalnızca harcanan para veya tamamlanan proje sayısıyla değerlendirmek.

Bir üniversitenin değeri yalnızca öğrenci sayısıyla, bir hastaneninki bina büyüklüğüyle, bir ekonomik programınki açıkladığı yatırım tutarıyla ölçülemez.

Sonunda insanın hayatında neyin değiştiğine de bakmak gerekir.

Gençler için hâlâ büyük bir alan var

Bütün bunları anlattıktan sonra gençlere yalnızca sabırlı olmalarını söylemek haksızlık olur.

Çünkü karşılaştıkları sorunların önemli bir bölümü, bireysel gayretle tek başına çözülemeyecek kadar yapısal.

Ama bu, yapabilecekleri şeylerin az olduğu anlamına gelmiyor.

Türkiye’nin avantajlarından biri, hâlihazırda sahip olduğu üretim ve mühendislik birikimi. Dünyadaki teknolojik dönüşüm bu birikimin üzerine yeni işler kurulmasına imkân sağlayabilir.

Enerji verimliliği, su yönetimi, tarım teknolojileri, endüstriyel otomasyon, siber güvenlik, sağlık teknolojileri, lojistik ve ihracata yönelik dijital hizmetler üzerinde çalışılabilecek alanlardan bazıları.

Buradaki fırsat, herkesin aynı popüler mesleğe yönelmesinde değil. Çözülmemiş bir probleme farklı becerilerle yaklaşabilmekte.

Örneğin bir mühendis yalnızca yapay zekâ öğrenmek yerine bir fabrikanın enerji kaybını azaltacak sistem geliştirebilir. Bir ziraat mezunu, üreticilerin sulama ve ürün kaybı sorunlarına veriyle çözüm arayabilir. Finans eğitimi alan biri, küçük işletmelerin nakit akışını yönetmesini kolaylaştıracak araçlar geliştirebilir.

Küresel teknoloji, bu tür çalışmaların başlangıç maliyetlerini bazı alanlarda azaltıyor. Açık kaynak yazılımlar, ücretsiz eğitimler ve uluslararası mesleki topluluklar eskisinden daha erişilebilir.

Yine de teknolojiye erişmek uzmanlıkla aynı şey değil.

Gençler için en sağlam yatırım; yabancı dil, güçlü bir temel eğitim, bir konuda gerçek derinlik, analitik düşünme ve yapılan işi gösterebilen somut projeler olabilir.

Yurt dışına gitmek de bu yolculuğun bir parçası olabilir. Bunu yalnızca kaçış veya başarı olarak tanımlamak gereksiz. Başka ülkelerde eğitim almak, çalışmak ve araştırma yapmak insana yeni olanaklar kazandırabilir.

Önemli olan, Türkiye’nin de insanların dönmek, üretmek veya iş birliği yapmak isteyecekleri koşulları geliştirebilmesi.

Fakat geleceği yalnızca gençlerin daha fazla beceri edinmesine bağlayamayız. İyi yetişmiş bir insanın çalışabileceği kurumlar, araştırma yapabileceği ortamlar ve emeğinin karşılığını alabileceği bir ekonomi de gerekli.

Ve bütün bu koşuşturmanın içinde korunması gereken başka değerler var: Bilimsel düşünce, liyakat, hukuka güven, sanat, edebiyat, doğa, özgürce sorgulayabilmek ve başkasının hayatını önemseyebilmek.

Bunlar ekonomik kalkınma gerçekleştikten sonra ilgilenilecek konular değil. Nasıl bir kalkınma istediğimizi belirleyen şeyler.

Geleceğin muhasebesi

Türkiye’nin son yirmi yılını tek bir başarı ya da başarısızlık cümlesine sığdırmak mümkün değil.

Ekonomik üretim arttı, teknoloji yaygınlaştı, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimde bazı ilerlemeler sağlandı. Ancak bu kazanımların toplumun her kesimi için güvenli bir geleceğe, ekonomik bağımsızlığa ve fırsat eşitliğine dönüştüğü söylenemez.

Önümüzdeki yirmi yılın meselesi bu dönüşümü gerçekleştirebilmek.

Bunun yolu üretken yatırımlardan, nitelikli eğitimden, erişilebilir sağlık ve barınmadan, ekonomik istikrardan ve güvenilir kurumlardan geçiyor. Gençlerin de yalnızca mevcut işlere hazırlanabildiği değil, yeni işler ve değer yaratabildiği bir ortam gerekiyor.

Bir ülkenin gerçek ilerlemesini anlamak için yalnızca ne kadar büyüdüğünü değil, insanlarının kendi hayatlarını kurabilmek için nelerden vazgeçmek zorunda kaldığını da bilmek gerekir.

Belki de gelecek yirmi yılda azaltmamız gereken en önemli maliyet budur: Hayata başlayabilmenin bedeli.