top of page

Bir Ülke Geleceğini Kaça Kırdırır?

Yazarın fotoğrafı: AYŞEGÜL ÖZLEYEN
AYŞEGÜL ÖZLEYEN
4 gün önce
7 dakikada okunur

Türkiye’de geçim ve finansman baskısı, insanların ve şirketlerin yarına ayırabildiği payı daraltıyor. Yapay zekâ bu sırada ürünlerin nasıl satıldığını, müşterinin kime bağlandığını ve gelirin nerede kaldığını değiştiriyor.

Bir şirket ürün geliştirme bütçesini kestiğinde banka hesabı rahatlayabilir. Henüz geliştirilmemiş ürünün beş yıl sonra sağlayabileceği gelirden vazgeçiş ise muhasebeye doğrudan zarar yazılmaz. Ortada tahakkuk etmiş bir alacak, iptal edilmiş bir sipariş yoktur. Sadece yapılmayan bir iş vardır.

Türkiye’nin ekonomik sıkışmasının en az konuşulan maliyeti burada birikiyor. Maaşı ödemek, krediyi çevirmek, evin kirasını yetiştirmek gerçek ve acil işler. Bunları erteleyemezsiniz. Yeni ürünü, meslek değişikliğini, araştırma projesini erteleyebilirsiniz. Böylece bugünü kurtaran kararlar, gelecekte elde edilebilecek geliri azaltmaya başlayabilir.

“Geleceğini kırdırmak” derken kastettiğim bu. Elimizde vadesi gelmemiş, tutarı belli bir çek yok. Geçim ve finansman baskısı altında, ileride kazanca dönüşme ihtimali taşıyan işlerden vazgeçiyoruz. Üstelik yapay zekânın üretime girdiği bir dönemde, ertelediğimiz şeylerin bir kısmı rakibin öğrenme süresine dönüşüyor.

Bugünü finanse ederken

Bir finans yöneticisinin önüne, aynı anda iki ihtiyaç gelebilir: tahsilatı geciken satışların yarattığı açığı kapatmak ve henüz gelir üretmeyen bir teknoloji ekibini korumak. Birincisini karşılayamazsanız şirket önümüzdeki ay zorlanır. İkincisini karşılayamazsanız üç yıl sonra hangi işi kaybettiğinizi belki hiç öğrenemezsiniz.

Fiyatların ve finansman koşullarının öngörülemediği bir ortamda bu tercih daha da sertleşir. Satış yapmış olmanız, aynı stoğu yerine koyacak nakde sahip olduğunuz anlamına gelmez. Kâğıt üzerindeki kârın bir bölümü, büyümeye sıra gelmeden işletme sermayesine bağlanabilir. Bu nedenle “şirket kâr ediyor, neden yatırım yapmıyor?” sorusu, nakit akışına bakılmadan yanıtlanamaz.

Belirsizliğin ayrıca bir bekleme etkisi var. Harcamanın geri alınması güçse, şirket biraz daha bilgi edinene kadar yatırımı ertelemeyi seçebilir. Bloom, Bond ve Van Reenen’in yatırım araştırması bu davranışı gösteriyor. Vergi, talep ve düzenleme konusunda güven oluşmadan verilen teşvik, bu yüzden beklenen yatırım tepkisini yaratmayabilir.

Beklemek bazı projelerde doğru karardır. Fakat bir üretim sürecini veriye bağlamayı, arızaları kaydetmeyi ve yazılımı sahada sınamayı da ertelerseniz, kaçırdığınız süreyi daha sonra yalnızca bilgisayar satın alarak kapatamazsınız. Sistem satın alınabilir; işletmenin onu kullanmayı öğrenmesi zaman ister.

Türkiye’de finansman sorununu bütün sermaye kaynakları kurumuş gibi anlatmak da teşhisi bozar. Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi ile Startups Watch’ın 2025 raporuna göre, 2016–2020 arasında 79 girişim sermayesi yatırım fonu kurulurken 2021–2025 döneminde sayı 497’ye çıkmış. Buna rağmen bu fonların çoğunun büyüklüğü 5 milyon doların altında; rapor, Seri B ve sonrasındaki büyüme aşamalarında belirgin sermaye açığı saptıyor. Aynı raporda oyun yatırımları 2023’te 35 milyon dolardan 2025’te 181 milyon dolara yükseliyor. Sermaye sıkışmasının sektörlere ve şirketin büyüme aşamasına göre değiştiği açık.

Bir prototipi çalıştıracak para ile ürünü farklı ülkelerde satacak, müşteri desteği verecek ve ilk yılların zararını taşıyacak para farklı ihtiyaçları karşılıyor. Fon adedindeki artış, bu ihtiyaçların hepsine cevap verildiğini göstermiyor. Girişimciye başlangıçta kapı açıp büyürken kaynak sunamayan bir yapı, yetiştirdiği şirketin ticari değerinden yeterince pay alamama riski taşıyor.

Geçim derdinin teknolojiyle ilgisi

Aynı zaman darlığı hanelerde de yaşanıyor. TÜİK’in tüketim hesabında konut ve kiranın payı 2023’te yüzde 23,9 iken 2025’te yüzde 29,3’e çıktı. En düşük gelirli beşte birlik kesimde, 2025’te konut ve gıda birlikte tüketimin yüzde 67,9’unu oluşturuyor. Bu hesap ev sahipleri için izafi kirayı da içeriyor; tamamı cepten çıkan nakit değil. Yine de barınmanın tüketim bütçesindeki ağırlığının arttığını gösteriyor.

TÜİK’in 2025 araştırmasında ise göreli yoksulluk geriliyor; maddi ve sosyal yoksunluk oranı yüzde 13,3’ten yüzde 11,9’a düşüyor. Gelire dayalı göstergeler bir önceki yılın gelirini esas alıyor. Barınmanın tüketimdeki payının artmasıyla bazı yoksulluk göstergelerindeki iyileşme aynı tabloda görülebiliyor.

Asıl tartışma, zorunlu giderlerden sonra ne kadar hareket alanı kaldığıyla ilgili. Yeni bir beceri öğrenmek, iş değiştirmek veya bir girişimi denemek, bir süre daha az kazanabilmeyi göze almayı gerektirebilir. Bu imkânı daralan insanın temkinini “vizyonsuzluk” diye açıklamak kolaycılık olur.

Vergi ve sosyal destek düzeni de bu alanı etkiliyor. OECD’nin 2025 hesabında, ülkesinin ortalama ücretini kazanan, tek çalışanlı ve iki çocuklu evli bir ailenin vergi, çalışan primi ve aile yardımları sonrasında eline geçen tutar Türkiye’de brüt ücretin yüzde 70,7’si. OECD ortalaması yüzde 85,3. Bu, belirli bir aile tipinin karşılaştırması; KDV’yi ve bütün vergileri içermiyor. Bu fark, ücret vergileri ve nakit aile desteğinin çocuklu hanenin bütçesine nasıl yansıdığını tartışmak için somut bir başlangıç.

Vergide adalet, toplanan paranın sunduğu karşılıkla birlikte değerlendirilmeli. İyi bir okul, erişilebilir sağlık hizmeti ve güvenilir hukuk, hanenin kendi imkânlarıyla telafi etmeye çalışacağı yükleri azaltır. İnsanların mesleklerine ve çocuklarına ayırabildikleri zamanın da ekonomik değeri var.

OECD’nin 2026 eğitim raporuna göre, 2025’te Türkiye’de 18–24 yaş grubunun yüzde 31’i ne eğitimde ne istihdamdaydı; karşılaştırılabilir OECD ortalaması yüzde 13’tü. Sağlıkta ise 2025 raporunun, 2023 veya en yakın yıla ait verilerinde bin kişiye düşen çalışan hekim sayısı Türkiye’de 2,4, OECD’de 3,9. Hekim sayısı tek başına hizmet kalitesini açıklamaz; ancak kapasite farkını gösterir.

Teknoloji yatırımı planlarken bu tabloyu dışarıda bırakamayız. Gençlerin önemli bir bölümünün eğitim ve istihdamın dışında kaldığı bir ekonomide, teknoloji için gerekli yeteneğin birkaç kısa kursla yetişeceğini varsayamayız. Çalışanın sağlık ve bakım ihtiyacı da şirketin insan kaynağı hesabının dışında değildir. İleri teknoloji için gerekli yetenek, hayatın geri kalanından yalıtılmış bir laboratuvarda yetişmiyor.

Hukuk ve kamu kaynağı meselesi de aynı hesabın içinde. World Justice Project’in 2026 endeksinde Türkiye, hukukun üstünlüğünde 143 ülke arasında 117’nci. Bu sıralama bir yatırımın getirisini hesaplamaz; sözleşmeye ve kurumlara duyulan güveni tartışırken göz ardı edilemeyecek bir karşılaştırma sunar. Siyasal belirsizlik, şirket açısından düzenlemenin sürekliliği, hak aramanın güvenilirliği ve uzun vadeli taahhüdün değeri üzerinden ekonomik sonuç üretir.

Kamu parasındaki kaybı konuşurken de iddiayı belgeden ayırmak gerekir. Sayıştay’ın 2025 faaliyet raporu, denetim sorgusu üzerine yargılama öncesinde 229,7 milyon liranın tahsil edildiğini kaydediyor. Bu, ülkedeki yolsuzluğun toplamını ya da kesinleşmiş bir hırsızlık hükmünü göstermez; belirli denetim süreçlerinde geri alınan paradır. Vergi yükünü taşıyan yurttaşın, kaynağın nasıl kullanıldığını ve kayıpların nasıl önlendiğini bilme talebi tam da burada anlam kazanır. Sayıştay, 2025 Yılı Faaliyet Raporu, s. 40⁠

Bir vincin ikinci faturası

Bu koşulların gelecekteki rekabetle bağlantısını görmek için bir vinç üreticisine bakmak yeterli.

Konecranes, 15 Ekim 2026’da müşteri portalına bir yapay zekâ asistanı eklediğini duyurdu. Şirketin açıklamasına göre asistan; sensör verileri, denetim bulguları ve teknisyen notlarıyla çalışan sisteme bağlanıyor, müşterinin bakım ve ekipman ihtiyaçlarını değerlendirmesine yardımcı oluyor. Buradaki yenilik, bir metin kutusuyla konuşabilmekten çok, yıllardır kullanılan makinenin etrafındaki bilgiyi karara dönüştürme girişimi.

Bu girişimin oturduğu ticari zemine dikkat etmek gerekiyor. Konecranes’in 2025’te endüstriyel hizmet satışları yaklaşık 1,56 milyar avro, endüstriyel ekipman satışları 1,28 milyar avroydu. Hizmet geliri zaten büyük bir işti; bu rakamları sonradan tanıtılan yapay zekâ asistanının başarısı gibi okuyamayız. Asistan, bakım, parça ve müşteri ilişkilerinden oluşan mevcut işin içine giriyor.

Buradan Türkiye’deki üretici için çıkaracağım sonuç şu: Makineyi satmakla başlayan ilişkinin ekonomik ömrü, teslimat faturasından çok daha uzun olabilir. Hangi parçanın ne zaman değişeceğini, hangi duruşun önlenebileceğini ve ekipmanın ne zaman yenileneceğini değerlendiren hizmet, müşterinin bir sonraki yatırım kararına da yaklaşır.

Önümüzdeki birkaç yılda alıcılar ekipmanın ilk fiyatıyla birlikte kullanım süresini, bakım giderini ve duruş riskini daha fazla satın alma ölçütü hâline getirirse, rekabetin hesabı değişir. Sözleşmelerde çalışma süresine ilişkin taahhütler yaygınlaştığında, üretici hem makineyi hem o taahhüdün riskini fiyatlamak zorunda kalır. Sahadan veri toplayan, önerisini sınayan ve bakım performansını kanıtlayan işletmenin elinde daha fazla pazarlık malzemesi olur.

İlk olasılıkta Türkiye’deki üretici, nakdini teslimata yetiştirmek için yazılım ve servis geliştirmeyi sürekli erteler. Makineyi satmayı sürdürür; bakım kararının ve müşteri bilgisinin başka bir hizmet sağlayıcının elinde toplanması hâlinde, sonraki parça ve yenileme satışları üzerindeki etkisi zayıflayabilir. Fabrika çalışırken müşteri ilişkisinin en değerli bölümü başka bir şirkete geçebilir.

İkinci olasılıkta üretici, ihtiyacı olan temel modeli dışarıdan kullanır; kendi mühendislik bilgisiyle bakım verisini birleştirir, müşteriye ölçülebilir bir hizmet sunar. Tek seferlik satışın yanına tekrarlanan gelir ekleme ihtimali doğar. Fakat yazılım, entegrasyon, saha desteği ve verilen performans sözünün maliyeti karşılanmadan bu ihtimal kâra dönüşmez.

Dolayısıyla mesele bütün yapay zekâyı içeride üretmek kadar basit bir hedefe indirgenemez. Veriyi hangi haklarla kullandığınız, müşteriye hangi sonucu taahhüt ettiğiniz ve sözleşmedeki gelirin ne kadarını koruduğunuz belirleyici olacak. Modeli satın alan şirket de değer yaratabilir; pahalı bir sistemi satın almış olmak, değer yarattığını kanıtlamaz.

Türkiye tam olarak nerede geride?

Bu soruyu tek bir teknoloji sıralamasıyla yanıtlamak mümkün değil. Yaygın kullanımda, uzmanlıkta ve araştırmaya ayrılan kaynakta ayrı ayrı mesafe var.

Eurostat’ın ortak sektör kapsamıyla yaptığı karşılaştırmada, 2025’te en az 10 çalışanı olan girişimler arasında yapay zekâ kullanımı Türkiye’de yüzde 7,4, AB’de yüzde 20. TÜİK’in daha geniş ulusal kapsamında ise oran 2025’te yüzde 7,5’ten 2026’da yüzde 14’e çıkıyor. İlerleme hızlı. Ancak farklı yıl ve kapsamları yan yana koyup Avrupa’yla farkın kapandığını söyleyemeyiz.

Kullanımın yayılması, o teknolojiyi geliştirecek ve üretime uyarlayacak uzmanlığın aynı hızla biriktiğini de göstermiyor. Dünya Bankası’nın LinkedIn verileriyle yaptığı çalışmada, 2024’te yapay zekâ mühendisliği yetenek yoğunluğu Türkiye’de yüzde 0,36, Romanya’da yüzde 0,56, Almanya’da yüzde 1,09. Türkiye’nin oranı 2016’dan beri üç katına çıkmış; karşılaştırılan ülkeler de ilerlediği için göreli mesafe kapanmamış. Ölçüm LinkedIn üyeleriyle sınırlı, bütün işgücünün sayımı değil.

Araştırmaya ayrılan kaynakta da benzer bir ayrım var. Ar-Ge harcamasının gayrisafi yurt içi hasılaya (GSYH) oranı, karşılaştırılabilir 2024 verisinde Türkiye’de yüzde 1,46, OECD toplamında yüzde 2,7. Türkiye’nin oranı 2025’te yüzde 1,55’e yükseliyor. 2024 karşılaştırması, araştırmanın finansmanında kapatılması gereken mesafeyi gösteriyor.

Kullanım hızla yayılıyor; uzmanlık yoğunluğu ve Ar-Ge finansmanında ise karşılaştırılan ekonomilerle mesafe var. İşletmelerin bu teknolojiden kalıcı gelir elde etmesi, kullanımın yanında bu yetkinliklerin de gelişmesine bağlı. Aradaki boşlukları kapatmak, bir uygulamaya abone olmaktan daha zor. Çünkü süreçleri değiştirmeyi, insan yetiştirmeyi ve sonuç alınana kadar finansman sağlamayı gerektiriyor.

Teşvikin vadesi, teknolojinin vadesi

Burada benim önceliğim, daha fazla proje duyurusundan önce, mevcut sanayi bilgisini satılabilir hizmete dönüştüren şirketlerin büyüme finansmanını güçlendirmek olurdu. Her işletmenin kendi temel yapay zekâ modelini geliştirmesi gerektiğini düşünmüyorum. Makinesini, müşterisini ve üretim kusurlarını iyi bilen bir ekibin; erişilebilir hesaplama altyapısı, uygun veri ve birkaç ücretli müşteriyle ilerlemesi daha gerçekçi bir başlangıç olabilir.

Bu tercihin ölçütü de açık olmalı: Müşteri gerçekten ödeme yapıyor mu? Duruş veya fire azalıyor mu? Hizmetin geliri, entegrasyon ve bakım giderini karşılıyor mu? Çözüm farklı bir fabrikada yeniden kurulabiliyor mu? Denemeyi finanse etmek kadar, başarısız denemeyi zamanında durdurabilmek de gerekli.

Kamunun rolü, her projeye alıcı olmak şeklinde tasarlanmamalı. Rekabetçi, şeffaf ve sonucu ölçülen ilk müşteri programları; büyüme aşamasına uygun finansman; ortak test imkânları ve veri kullanımında öngörülebilir kurallar birlikte düşünülmeli. Destek, şirketin müşteri edinmesine ve verimlilik üretmesine bağlı olmalı. Gider belgesi toplamakla ticari başarı aynı şey değil.

Bunun hane tarafı da var. Çocuk bakımı, eğitim ve sağlık hizmetlerinin güçlenmesi; insanların iş değiştirebilmesini, beceri edinmesini ve çalışma hayatında kalmasını kolaylaştırabilir. Verginin kimden toplandığı kadar, hangi imkânı geri verdiği de bir teknoloji politikası meselesidir.

Finansman maliyetini kalıcı biçimde düşürmenin yolu da fiyat istikrarından ve güvenilir kurumlardan geçer. Öngörülebilirliği kurmadan dağıtılan ucuz kredi, kaynakların verimli projelere gitmesini garanti etmez. Uzun vadeli yatırım isteyen bir ekonominin, sözleşmeler ve kurallar konusunda da uzun vadeli güven sunması gerekir.

Türkiye açısından kalıcı risk, daha yüksek gelir üretebilecek işleri, onları geliştirmeye zaman ve kaynak ayıramadığımız için başkalarından satın almak zorunda kalmak. Böyle bir düzende üretim ve ihracat sürerken, yeni gelirin önemli bir bölümü ülke dışında oluşabilir.



Yurt dışından alınan yazılımın faturası muhasebeye girer. Aynı yazılımı burada geliştirebilecek bir şirketin hiç kurulamaması ise kayıp gelir olarak kayda geçmez.

 
 
 

Son Yazılar

Hepsini Gör
Geleceğe Kim Kefil?

Bir teknoloji satıcısından ürününe garanti vermesi beklenir. Müşterisi ödeme yapamazsa zararın bir bölümünü de üstlenmesi, daha pahalı bir iddiadır. 26 Ekim 2026’da Bank of America, Citi, Morgan Stanl

 
 
 

Yorumlar


bottom of page